Czy Marie Antoinette naprawdę powiedziała „Niech jedzą ciasto”?

Czy Marie Antoinette naprawdę wypowiedziała niesławne słowa: „Niech jedzą ciasto”?

Szybka odpowiedź na to pytanie brzmi: „nie”. Marie Antoinette, ostatnia przedrewolucyjna królowa Francji, nie powiedziała „Niech jedzą ciasto”, gdy usłyszała wiadomość, że paryscy chłopi są tak rozpaczliwie biedni, że nie stać ich na chleb. Być może lepsze pytanie brzmi: dlaczego myślimy ze ona to powiedziała?

Cytat został nieco “przesadzony” w tłumaczeniu z francuskiego na angielski. Pierwotnie Marie Antoinette miała powiedzieć: „Qu’ils mangent de la brioche” [ang. Let them eat brioche / tłumaczenie „Niech jedzą brioche”]. Chociaż ten słodzony chleb jest droższy niż przeciętna bagietka, nie jest to lukrowany, wielopoziomowe torty, które moglibyście sobie wyobrazić. To hiperboliczne tłumaczenie nie zmienia – przynajmniej –  propagandowego punktu widzenia; nadal sugeruje, że francuska królowa była arogancka i nie miała kontaktu z klasą robotniczą. Z takimi bezdusznymi arystokratami na czele sytuacja przeciętnego francuskiego obywatela nigdy się nie poprawii. Vive la révolution!

Ale cytat „brioche” jest również problematyczny, ponieważ nie ma wiarygodnych dowodów na to, że królowa kiedykolwiek to powiedziała. „Marie Antoinette nigdy nie wypowiedziała tych słów ani niczego podobnego” – powiedziała Denise Maior-Barron, adiunkt na Claremont Graduate University w Kalifornii, której badania dotyczą współczesnych przedstawień postaci Marii Antoniny. „Jeśli chodzi o Ludwika, jest on obecny we wszystkich filmach, w których występuje Marie Antoinette, ale jest przedstawiany jako potulny, żałosny małżonek.”

We Francji nie brakowało rewolucji. Pierwsza, w 1789 roku, zakończyła się bardzo źle dla Marii Antoniny i jej męża Ludwika XVI. W następnym stuleciu w kraju rywalizowali z sobą monarchiści i republikanie, a każda ze stron prowadziła wojnę propagandową oprócz potyczek zbrojnych. To podczas jednej z tych późniejszych rewolucji, długo po egzekucji Marii Antoniny, po raz pierwszy pojawił się słynny cytat.

„To nie był przypadek i błędne przypisanie słów Marii Antoninie, podczas Trzeciej Republiki Francuskiej, począwszy od 1870 roku, miał miejsce staranny program rekonstrukcji historycznej przeszłości” – powiedziała Maior-Barron.

XIX wieku republikanie, którym udało się zdetronizować Napoleona III po tym, jak ostatecznie przegrał wojnę z Prusami, budowali długotrwałą kampanię mającą na celu podważenie dziedzictwa i reputacji Marii Antoniny. „Pomysłodawcy rewolucji francuskiej zniszczyli francuską monarchię, nieustannie atakując i ostatecznie niszcząc jej najważniejsze symbole: króla i królową Francji” – powiedziała Maior-Barron. „Z tego powodu utrzymują się stereotypy typu „Niech jedzą ciasto”.

Jednak ten trwający od stuleci wysiłek zszargania Marii Antoniny był też zabarwiony seksizmem – wydaje się, że była “ważniejsza” politycznie niż jej męża, który faktycznie rządził Francją.

„Rewolucja Francuska próbowała wykluczyć kobiety z władzy politycznej” – powiedział Robert Gildea, profesor historii współczesnej na Uniwersytecie Oksfordzkim w Wielkiej Brytanii.

Podczas gdy kobiety były dalekie od wyzwolenia, gdy na tronie zasiadał Ludwik XVI, teoretycznie możliwe było, by żony i kochanki królów mogły sprawować władzę – aczkolwiek nieoficjalnie. Rewolucjoniści jednak starali się jeszcze bardziej pozbawić kobiet praw wyborczych. Marie Antoinette nie była jedyną kobietą, która straciła głowę podczas pierwszego przejścia Francji do republiki. „Olympe de Gouges, która napisała „Deklarację praw kobiet i obywatelki”, również została zgilotynowana – powiedział Gildea.

W preambule do rewolucji francuskiej Marie Antoinette została oskarżona o posiadanie zbyt dużej władzy nad swoim mężem, wyjaśnił Gildea. W świetle tego łatwo jest zobaczyć, jak propagandyści byli zmotywowani do zaangażowania się w zabójstwo Marii Antoniny, a młyn plotek otaczający jej imię z pewnością rozkwitł w czasie pierwszej rewolucji, kiedy jeszcze żyła. „Została oskarżona o posiadanie kochanków płci męskiej i żeńskiej, a nawet kazirodczy związek z synem” – powiedział Gildea.

W rzeczywistości cytat z „brioche” nie był nawet oryginalny, a często był używany przeciwko szlachetnie urodzonym kobietom. Filozof i pisarz Jean-Jacques Rousseau, którego twórczość wpłynęła później na rewolucję, mógł być pierwszą osobą, która sformułowała zdanie – „Niech jedzą brioche” – w 1767 r.  Zdanie to pojawia się początku jednej z powieści Jeana-Jacquesa Rousseau, w której przypisał te słowa jednej ze swoich fikcyjnych postaci należących do XVIII-wiecznej francuskiej arystokracji”- powiedziała Maior-Barron.

Jednak w przypadku Marii Antoniny w dyskredytowaniu królowej mogło być coś więcej niż czysty seksizm – ona też stanowiła bardzo realne zagrożenie dla republikanów. Marie Antoinette urodziła się w potężnej austriackiej rodzinie królewskiej Habsburgów, zanim poślubiła Ludwiga. Kiedy zbrojne powstania przeciwko francuskiej koronie zaczęły nabierać tempa, napisała do swoich braci, aby spróbować zmusić ich do inwazji na Francję i uratowania monarchii. „Kiedy te “moce” najechały Francję, Marie Antoinette była postrzegana jako zdrajczyni” – powiedział Gildea.

W końcu Habsburgom nie udało się powstrzymać rewolucji, Maria Antonina została ścięta, a zwycięzcom pozostawiono pisanie książek historycznych.

Źródło: Benjamin Plackett / livescience.com

Zdjęcie: Moviestore Collection Ltd / Alamy Stock Photo

Tematy:
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x